Siedem chorób ziemniaka, które rozpoznasz po objawach na liściach i bulwach
Za najgroźniejszą uchodzi zaraza ziemniaka, wywoływana przez organizm grzybopodobny Phytophthora infestans. W polskim klimacie to najpoważniejsza choroba ziemniaka, a w sprzyjających warunkach potrafi w ciągu kilkunastu dni zniszczyć niemal całą plantację.
Objawy zarazy ziemniaka zobaczysz najpierw na dolnych liściach. Pojawiają się tam nieregularne brunatne plamy, często z jaśniejszą obwódką. Przy dużej wilgotności na spodniej stronie blaszki, na granicy zdrowej i chorej tkanki, pojawia się biały nalot, czyli miejsce zarodnikowania patogenu.
Na bulwach porażonych zarazą powstają ciemne plamy. Miąższ przebarwia się na czerwono-brązowo, bulwy gniją i łatwiej łapią infekcje wtórne. Rozwojowi sprzyja ciepło i wilgoć, a zarodniki roznosi deszcz i wiatr, więc choroba przenosi się też na pomidory.
W amatorskiej uprawie stawiasz na dwie rzeczy: wybór odpornych odmian i głębokie obsypywanie, które odcina bulwy od zarodników. Pomaga też płodozmian, bo ziemniak nie powinien wracać na to samo miejsce częściej niż co 3-4 lata.
Alternarioza, wywoływana najczęściej przez grzyb Alternaria solani, staje się w Polsce coraz powszechniejszym problemem. Na liściach pojawiają się drobne brunatne plamki o średnicy 1-5 mm albo większe, brunatno-czarne o średnicy 10-20 mm. Z czasem widać koncentryczne pierścienie przypominające tarczę strzelniczą.
Na bulwach alternarioza daje brunatno-sine, owalne, wklęsłe plamy, a porażony miąższ twardnieje i brunatnieje. Chorobie sprzyja długa susza przerywana krótkimi deszczami, obfite rosy oraz gleba zbyt lekka i piaszczysta.
Pozostałe choroby rozpoznasz po zmianach na łodygach i podziemnych częściach rośliny. Rizoktonioza atakuje głównie bulwy, na których pojawiają się ciemnobrązowe guzki i narośla, a w skrajnych przypadkach dochodzi do gnicia. Bakterioza pierścieniowa, wywoływana przez Clavibacter michiganensis subsp. sepedonicus, daje na bulwach sine plamy.
Czarna nóżka to choroba bakteryjna atakująca podstawy łodygi. Powoduje czernienie i więdnięcie, które kończy się śmiercią rośliny. Wśród chorób wirusowych najważniejsze są te od wirusa Y, wirusa liściozwoju i wirusa krętaka.
Wirus Y daje deformację i plamistość liści oraz brązowienie bulw. Wirus liściozwoju powoduje karłowatość roślin i deformację liści. Z siedmiu chorób ziemniaka te trzy ostatnie najtrudniej wychwycić na pierwszy rzut oka, bo nie zostawiają plam z aureolą.
- Zaraza ziemniaka: brunatne plamy na dolnych liściach i ciemne plamy na bulwach.
- Alternarioza: drobne brunatne plamki, potem kręgi jak tarcza strzelnicza.
- Rizoktonioza: ciemnobrązowe guzki i narośla na bulwach, czasem gnicie.
- Bakterioza pierścieniowa: sine plamy na bulwach po infekcji bakteryjnej.
- Czarna nóżka: czernienie i więdnięcie podstawy łodygi.
- Wirus Y: deformacja i plamistość liści oraz brązowienie bulw.
- Wirus liściozwoju: karłowatość roślin i deformacja liści.
Zajrzyj jutro pod dolne liście krzaków i obejrzyj kilka bulw przy zbiorze. Jeśli znajdziesz brunatne plamy z jaśniejszą obwódką, obsyp rośliny głębiej, żeby odciąć bulwy od zarodników.

Jak odróżnić zarazę ziemniaka od alternariozy, skoro obie dają plamy na liściach?
Zacznij od dolnych liści, bo tam osiedla się i zaraza ziemniaka, i alternarioza. Przy zarazie zobaczysz nieregularne brunatne plamy, często z jaśniejszą obwódką. Przy alternariozie plamy są okrągłe albo kanciaste i mają koncentryczne kręgi.
Różnica siedzi w rysunku plamy. Koncentryczne pierścienie układają się jak tarcza strzelnicza i to cecha charakterystyczna alternariozy. Jeśli na spodniej stronie liścia, na granicy zdrowej i chorej tkanki, pojawia się biały nalot, masz do czynienia z zarazą ziemniaka. Ten nalot to miejsce zarodnikowania patogenu.
Obejrzyj też bulwy, bo objawy na nich rozstrzygają sprawę. Przy zarazie skórka dostaje ciemne plamy, miąższ przebarwia się na czerwono-brązowo, a bulwy gniją i łapią infekcje wtórne. Alternarioza zostawia na powierzchni brunatno-sine, owalne, wklęsłe plamy, a porażony miąższ twardnieje i jest wyraźnie odgraniczony od zdrowej części.
Zwróć uwagę na warunki, w jakich plamy się rozwijają. Zarazie sprzyja ciepło i wilgoć, a zarodniki roznoszą deszcz i wiatr. Alternarioza lubi suszę przerywaną krótkimi deszczami, obfite rosy i gleby zbyt lekkie, piaszczyste. Ta druga choroba atakuje ziemniaka coraz częściej, więc nie zakładaj z góry, że każda plama to zaraza.
Podejrzany liść obejrzyj z obu stron i zapisz, czy plamy mają kręgi. Zanim sięgniesz po opryski, sprawdź, czy w pobliżu nie leżą pryzmy odpadów albo chore pomidory, bo stamtąd zaraza ziemniaka przenosi się najłatwiej.

Które objawy na bulwach zobaczysz dopiero po zbiorze i co z nimi zrobić?
Zarazę ziemniaka najłatwiej rozpoznać po liściach, ale skutki choroby zobaczysz dopiero przy kopaniu. Na skórce bulw pojawiają się ciemne plamy, miąższ przebarwia się na czerwono-brązowo, a bulwy gniją i łapią infekcje wtórne.
Takie objawy na bulwach ziemniaka oznaczają, że choroba weszła już głębiej, niż widać to po naci. Przy zarazie porażone bulwy tracą wartość i zarażają sąsiednie w przechowalni.
Podczas zbioru odkładaj podejrzane sztuki osobno. Nie mieszaj ich z resztą plonu, bo zgnilizna rozprzestrzenia się w kopcu.
Rizoktonioza ziemniaka atakuje głównie bulwy, na których pojawiają się ciemnobrązowe guzki i narośla, a w skrajnych przypadkach dochodzi do gnicia. Przy alternariozie na powierzchni bulw powstają brunatno-sine, owalne, wklęsłe plamy, a porażony miąższ twardnieje i wyraźnie odcina się od zdrowej części.
Parch zwykły i bakterioza pierścieniowa zostawiają na bulwach własne ślady, więc każdą zmianę na skórce obejrzyj z bliska, zanim wrzucisz ziemniaki do skrzynki.
Zdrowe bulwy sortuj od razu po wykopaniu i układaj w przewiewnym miejscu, żeby obeschły. Chore sztuki wywoź z działki, a nie zostawiaj na pryzmie odpadów, bo z niej zarodniki trafiają na kolejne uprawy.
Przy zakupie sadzeniaków pytaj o odmiany odporne, bo to najprostsza droga do ograniczenia strat w plonie. Do przechowywania wybieraj tylko bulwy bez plam, a worki i skrzynki po chorych ziemniakach umyj i wysusz, zanim znów ich użyjesz.
Dlaczego fungicydy nie pomogą na bakteriozy i wirusy ziemniaka?
Zanim sięgniesz po opryski, sprawdź, co dokładnie widzisz na liściach. Zaraza ziemniaka i alternarioza to choroby grzybowe i tu fungicyd ma sens. Bakterioza pierścieniowa, czarna nóżka czy choroby wirusowe ziemniaka to inna historia. Bakterie i wirusy siedzą w bulwie albo w soku roślinnym, a środek grzybobójczy ich nie ruszy. Oprysk w takim przypadku kosztuje, a rośliny nie ratuje.
Weź bulwę do ręki i przekrój ją wzdłuż przy oczkach. Sine plamy w miąższu to trop po bakteriozie pierścieniowej, którą wywołuje Clavibacter michiganensis subsp. sepedonicus. Czernienie i więdnięcie u podstawy łodygi wskazuje na czarną nóżkę, też bakteryjną. Liście zdeformowane i plamiste, a bulwy brązowiejące w środku, to objawy wirusa Y ziemniaka. Karłowatość roślin i poskręcane liście pasują do wirusa liściozwoju. Przy wirusowych porażeniach nie ma czym pryskać, bo preparat krąży po liściu, a patogen siedzi w tkance.
Dlatego zwalczanie chorób ziemniaka zaczyna się przed sadzeniem, nie w środku wegetacji. Wybieraj kwalifikowany materiał sadzeniakowy, bo w nim nie ma bakterii ani wirusów. Prowadź płodozmian i nie wracaj z ziemniakiem na to samo miejsce zbyt szybko. Chore krzaki wyrywaj z bulwą i wynoś z działki, nie zostawiaj ich w międzyrzędziach. Grzyby lubią wilgoć i gęsty łan, więc zadbaj o przewiew między rzędami.
Jeśli na dolnych liściach pojawiły się brunatne plamy z jaśniejszą obwódką, a przy dużej wilgotności biały nalot od spodu, masz do czynienia z zarazą. Wtedy fungicyd ma sens, ale rodzaj środka i dawkę bierz z etykiety. Jutro rano obejrzyj spód kilku dolnych liści w kilku miejscach grządki i zapisz, co widzisz, zanim cokolwiek kupisz.
Jak zapobiegać chorobom ziemniaka zanim pojawią się pierwsze objawy?
Zacznij od miejsca, nie od oprysku. Ziemniak nie powinien wracać na to samo pole częściej niż co 3-4 lata, bo w glebie i resztkach po poprzednim sezonie zostają źródła infekcji. To najprostszy element ochrony roślin w amatorskiej uprawie i nie kosztuje nic poza zmianą grządki.
Drugi filar to dobór odmian. Wybieraj takie, które mają w opisie podwyższoną odporność na choroby grzybowe, i nie kupuj sadzeniaków z niewiadomego źródła. Zdrowy materiał na start ogranicza porażenie roślin w całym sezonie.
## Woda i powietrze między rzędami
Zaraza ziemniaka rozwija się w cieple i wilgoci, a zarodniki roznoszą deszcz i wiatr. Częste opady, mgły i długo utrzymująca się wilgotność na liściach sprzyjają infekcji. Sadź rzadziej, żeby międzyrzędzia były przewiewne, i nie zagęszczaj łanu.
Głębokie obsypywanie ziemniaków odcina bulwy od zarodników spływających z liści. To robota na kilka minut po każdym większym deszczu.
Alternarioza lubi suszę przerywaną krótkimi opadami i obfite rosy. Na zbyt lekkiej, piaszczystej glebie pojawia się chętniej, więc pracuj nad jej strukturą i utrzymaniem wody.
## Co robisz w sezonie
Zapobieganie zaczyna się od przeglądu roślin, nie od zabiegu. Oglądaj dolne liście, bo tam pojawiają się pierwsze plamy. Przy dużej wilgotności zaglądaj na spód blaszki, gdzie może pojawić się biały nalot.
Nawożenie rób z głową. Zbyt bujny łan słabo przewiewa się między roślinami i dłużej trzyma wilgoć. Równowaga w nawożeniu to część ochrony plantacji przed infekcją.
Jeśli mimo to sięgniesz po środek ochrony roślin, wybierz taki, którego przeznaczenie pasuje do choroby, i dawkę oraz okres karencji odczytaj z etykiety. Nie mieszaj preparatów na własną rękę.
W tym tygodniu obejrzyj dolne liście kilku krzaków, sprawdź, czy między rzędami jest przewiew, i zaplanuj, gdzie w przyszłym sezonie posadzisz ziemniaki.
Co zrobić z porażonymi roślinami i bulwami, żeby przerwać cykl infekcji?
Zanim sięgniesz po opryski, przerwij źródło infekcji. Przy zarazie ziemniaka chodzi o dwa miejsca: liście z plamami i bulwy, które zaczynają gnić. Wyrywaj i wynoś z działki egzemplarze z objawami, zamiast zostawiać je między rzędami.
Chore liście nie mogą leżeć na glebie pod roślinami. Zarodniki roznosi deszcz i wiatr, więc wszystko, co zostanie na powierzchni, wróci do uprawy przy pierwszym mocniejszym opadzie. Zbieraj też opadłe liście po zbiorze, bo to na nich patogen przeczeka do następnego sezonu.
Bulwy sortuj od razu po wykopaniu. Te z ciemnymi plamami i czerwono-brązowym miąższem odstaw osobno, bo gniją i zarażają zdrowe w przechowalni. Nie zakopuj ich w ogrodzie ani nie wyrzucaj na kompost, jeśli pryzma stoi blisko grządek.
Przy alternariozie i czarnej nóżce liczy się to samo: chora łodyga i plamy na liściach idą do worka, nie pod krzak. Czarnej nóżki nie wyleczysz, więc wyrywasz całą roślinę, gdy podstawa łodygi czernieje, a liście więdną. Zmianowanie trzymaj tak, żeby ziemniak wracał na to samo miejsce nie częściej niż co 3-4 lata, co ogranicza źródła infekcji w glebie.
Wybieraj odmiany odporne, bo w amatorskiej uprawie ziemniaka to podstawa walki z zarazą ziemniaka. Głębokie obsypywanie odcina bulwy od zarodników spływających z liści. Podlewaj rano, żeby liście wyschły w ciągu dnia, i nie zagęszczaj rzędów, bo przy wysokiej wilgotności patogen rozprzestrzenia się szybciej.
Po zbiorze obejrzyj bulwy jeszcze raz, zanim wstawisz je do piwnicy. Jedna gnijąca sztuka w skrzynce psuje sąsiednie, a szkodniki i infekcje wtórne wchodzą w uszkodzoną skórkę.
Pytania czytelników
Kiedy sadzić ziemniaki, żeby uniknąć zarazy?
Nie ma jednego terminu, który chroni przed zarazą. Rozwojowi choroby sprzyjają częste opady, mgły, długotrwałe zwilżenie liści i temperatura od 12 do 20 stopni Celsjusza, więc ryzyko zależy od pogody w danym roku, nie od daty sadzenia. Wybierz odmianę odporną i obsypuj ziemniaki głęboko, żeby odciąć bulwy od zarodników.
Czy zaraza ziemniaka przenosi się na pomidory?
Tak. Ten sam patogen, Phytophthora infestans, zaraża ziemniaki i pomidory, a zarodniki roznoszą deszcz i wiatr. Jeśli na działce masz obie uprawy, obejrzyj dolne liście pomidorów po każdym dłuższym deszczu i nie zostawiaj pryzm odpadów ziemniaczanych w pobliżu grządek.
Po czym poznać, że ziemniaki mają zarazę, a nie alternariozę?
Po zarazie na dolnych liściach pojawiają się nieregularne brunatne plamy, często z jaśniejszą obwódką, a przy dużej wilgotności na spodniej stronie liści biały nalot. Alternarioza daje plamy z koncentrycznymi kręgami przypominającymi tarczę strzelniczą i żółtą aureolę. Obejrzyj spód liścia, bo biały nalot przesądza sprawę.
Jakie ziemniaki są odporne na zarazę?
W amatorskiej uprawie wybór odmiany odpornej to podstawa walki z zarazą. Odporność jest cechą konkretnej odmiany, więc przy zakupie sadzeniaków sprawdź w opisie odmiany, jak znosi zarazę ziemniaka. Nie kieruj się tylko plennością.
Czy można sadzić ziemniaki w tym samym miejscu co roku?
Nie, ziemniak nie powinien wracać na to samo pole częściej niż co 3-4 lata. Przerwa ogranicza źródła infekcji w glebie. Jeśli masz mały ogródek, zaplanuj zmianowanie z wyprzedzeniem i przez te lata sadź na grządce inne warzywa.